xoves, 23 de maio de 2019

A CASA DA ESTRADA AO PÉ DO CAMIÑO FRANCÉS: UN INTERESANTE TEXTO MEDIEVAL


Maio de 2019 – Tempo para Antón Fraguas e tempo para os amantes do galego

Entre os fondos antigos da Fundación Penzol (Vigo) podemos recompilar unha serie de pergameos realmente interesantes para o municipio estradés, datábeis entre finais do baixo medievo e os albores da época moderna dos cales, algúns deles, xa fixemos mención ou extracto no ensaio titulado No medievo, castañas e castiñeiros como recursos económicos (edicións Fervenza 2018). Certo é que tales documentos non pertencen a unha unidade de instalación en exclusiva, senón que se atopan catalogados en diversos cartafoles. Varias ducias son as que espertan a nosa curiosidade pois, alén da relevancia que posúen dentro do contexto galego, son significativas tamén para a historia da bisbarra. E sinalamos isto último xa que un dos pergameos, que leva data do 20 de abril 1440, ligado ao casal do Preguecido, versa non unicamente sobre unha figura principal galega como é Álvaro Núñez de Isorna –bispo de Conca–, senón tamén sobre aquela fortaleza do señorío dos arcebispos composteláns que se ergueu na xeografía de Vea, referímonos á casa forte da Insua (da que temos tratado en múltiples ocasións). De toda a colección, o documento máis antigo a destacar redáctase en 1347 e trata sobre determinados herdos que en Santa Cristina de Vea pertencen ao mosteiro das clarisas de Compostela.

1.    Intención

Armas do Cabido de Lugo
(debuxo: Héitor Picallo)
Porén a intención de nos mergullar no contido de tales pergameos e na súa paleografía radica, fundamentalmente, no feito de tentar reconstruír –xunto co amigo e historiador Damián Porto Rico– a biográfica dun dos máis ilustres estradeses de finais do medievo e comezos do S. XVI. Referímonos ao deán lugués Gabriel Rodríguez de Casal de Raros, procedente das casas fidalgas do Preguecido (Santa María de Aguións – terra de Vea) e Casal de Raros (San Miguel de Moreira – terra  de Tabeirós). Residente na Corte de Roma e ao servizo dos Medicis, alén de ser comensal continuo e palafreneiro do papa León X, vémolo como espectador –e quen sabe se en certo xeito tamén resultou ser axente activo– no rexurdimento italiano, tanto no eido das artes plásticas como no que atinxe aos revolucionarios pensamentos que están agromar con ímpeto dende o humanismo. Da historia deste personaxe estamos a ultimar un ensaio que axiña ha ser unha realidade impresa, e que poderá colaborar talvez no engrandecemento da historia galega e, en bo grao, de certas historias locais (da Estrada, Cuntis, Lugo, Compostela...). Velaí que con este artigo facilitemos non só datos de contexto e biográficos dalgún persoeiro destacado, senón a transcrición íntegra dun pergameo escrito a finais de 1499 vinculado ao lugar da Estrada (hogano vila e urbe principal do municipio). Poderíamos certificar que este documento é un dos máis antigos que cita á Estrada, que se ben no pergameo vai ligado a un inmoble ou casa debía existir certamente tamén como lugar, de termos en conta outro documento redactado seis anos antes.

2.    Contexto histórico-social

Brasón do Pazo do Preguecido
(debuxo: Héitor Picallo)
O texto que se facilita no último apartado deste artigo vén a ser un contrato de compravenda estabelecido entre os irmáns Pedro e Xoán Rodríguez de Casal de Raros (II), tío e pai, respectivamente, do devandito deán lugués. Ambos personaxes, vinculados aos pazos do Preguecido e Casal de Raros, son fillos doutro Xoán Rodríguez (I), de quen ignoramos o nome da súa muller mais sabemos que debeu vivir na primeira metade do S. XV. Cómpre achegar que Casal de Raros é por aquelas alturas un couto xurisdicional situado en Moreira dependente de dúas institucións señoriais: o cenobio cisterciense de Santa María de Aciveiro e o cabido diocesano de Compostela. Por outra banda, o Preguecido está en posesión deses fidalgos da caste dos Casal de Raros dende a última centuria medieval, se ben é certo que os verdadeiros señores por concesión das institucións catedralicias compostelás resultaron ser, entre outros, o referido Álvaro Núñez de Isorna (arcebispo de Santiago entre 1445-1449) e o mariscal Sueiro Gómez de Soutomaior, señor das fortalezas de Lantañón (Paradela de Meis), A Lúa (Rianxo), A Insua (A Estrada), Montival (Cuntis)...
No que atinxe á contorna do lugar da Estrada, esta área estivera xunto co couto do Viso e a fortaleza de Guimarei controlados polos representantes da casa de Altamira, próceres que –como achegan os investigadores Luís Ferro Pego e Xosé Bértolo Ballesteros– desistirían de conservar determinados patrimonios na primeira metade do S. XVI, concretamente o bastión de Guimarei e os seus outros edificios principais e anexos. Así e todo, en 1493 Pedro Rodríguez de Casal de Raros e Maior do Pedregal son agraciados por Lopo Sánchez de Ulloa, conde de Altamira, cun gorentoso contrato enfitéutico: o lugar da Estrada e os patrimonios ligados a el, baixo a renda anual dun real de prata. Mágoa que este pergameo non se atope na mellor das condicións desexábeis, pois a súa lectura resulta empresa ben complicada por mor da veladura de tintas, por estar o pergameo bastante brunido e a existencia, outrora, de fungos que foron quen de deixar a súa pegada.

3.    Os protagonistas do documento

Noutra orde de asuntos, podemos sinalar que Xoán Rodríguez de Casal de Raros (II), o que se cita no pergameo de 1499 e que estamos a contextualizar, tivera certas relacións cunha dama da marxe dereita do Ulla (Vedra) chamada Sancha de Merín, de quen nace o deán lugués. Con ela non casa e si o ha facer en primeiras nupcias con Tareixa Rodríguez do Preguecido e, en segundas, con Urraca Ares de Soutomaior (descendente das casas de Lantañón, Sebil e Aldao, entre outras moitas de prestixio). Polo que se dilucida do texto, Tareixa xa finara por esas alturas e era outra muller, Urraca Pose, a cónxuxe do patriarca do Preguecido (quizais a mesma da casa de Lantañón que se cita noutros documentos). Xoán Rodriguez, que debe nacer na segunda metade do S. XV, continúa vivo en 1501 e falece antes de 1506, deixando non menos de once fillos e fillas, entre os que está o cóengo Gómez Rodríguez de Casal de Raros, fundador do vínculo e morgado do Preguecido (a 15 de xaneiro de 1556). Coa morte do patriarca é o seu fillo homónimo, o escudeiro Xoán Rodríguez de Casal de Raros (III), medio irmán do deán de Lugo, o que bote man do fogar familiar, pois queda ao coidado dos seus irmáns menores (“Afonso Rodriguez, et Rodrigo Fernandes do Pregueçido, et Jácome Rodrigues e María Rodrigues do Feal”).
Árbore xenealóxica da caste dos Casal de Raros
Isto no que atinxe ao comprador, mais no que se refire ao que estabelece a venda debemos sinalar que Pedro Rodríguez, veciño de Ouzande, fica casado con Maior do Pedregal dende cando menos 1493; porén consideramos que podería ser a mesma persoa que anos máis tarde, e logo do pasamento da súa dona, exerce de crego na mesma freguesía e é veciño do lugar de Penarada –segundo se indica en varios documentos conservados na Catedral de Santiago.
Seis anos máis tarde, Pedro Rodríguez cede a referida casa da Estrada e as súas herdades e devesas, localizadas en San Lourenzo de Ouzande e nas inmediacións dunha verea importante que denominan camino francés, ao seu irmán Xoán Rodríguez de Casal de Raros (II), aínda que no pergameo non se indique tal filiación. Este é o documento do que gustamos transcribir o seu contido. Velaquí queda para interese do curioso e do investigador.



4.    O texto, o idioma e a toponimia

O pergameo ten unhas dimensión en alto e ancho, respectivamente, de 120 por 312 milímetros; e en dezanove liñas redáctase un contrato de compravenda pasado perante Fernán Bieites, notario público xurado das terras de Tabeirós e Vea en substitución do seu verdadeiro titular, Alonso López Galos, de quen xa temos tratado noutras ocasións. O texto vai provisto dun par de folios anexos nos que se indica a información contida nesa vitela. Nun deles, con letra do S. XVIII, alértase que se trata dunha “venta que hizo Pedro Rodríguez, morador en la felegresía de San Lorenzo de Ouzande, a Juan Rodríguez de Casal de Nares, da Casa da Estrada que está so o Camiño Francés, en dicha felegresía de Ouzande, con todas sus heredades y devesas, fecha en 7 de noviembre de 1499, por an\te/ Revera \Fernán/ Bieitez, notario de tierra de Tabeirós. Escrivano Fernán Bieitez”.
Son testemuñas no acordo comercial o crego de San Lourenzo de Ouzande, Gonzalo Rodríguez, e entre outros un par de veciños das terras de Vea, nomeadamente Xoán Bouzón e Xoán Mancebo.
Integramente redactado en galego e con letra carolina, o texto elabórase no interior do templo de Santa María de Aguións (“foy feita e outorgada (n)a iglesia de Santa María d’Aguioos, que he en terra de Vea”) e leva data do 7 de novembro de 1499. Mais en relación co outorgante do mesmo, Pedro Rodríguez de Casal de Raros, consérvase nos mesmos fondos documentais un outro pergameo tamén redactado no idioma de noso. Trátase dun novo contrato de compravenda que, con data do 2 de novembro de 1501, axusta co seu irmán Xoán Rodríguez. Por medio del véndelle a esoutro fidalgo todos os herdos que posúe na xeografías estradesas (“as mynas erdades, e casas, e casares que eu teno en Terra de Vea e de Taveirós, e donde quer que las eu teño e ajo”).
No que atinxe aos nomes de lugar, aínda que esta sería unha tarefa propia da investigadora Clara Iglesias Cortizo, existe unha restra de topónimos reproducidos no pergameo que se nos fan moi suxestivos. Un par deles refírense a dous territorios: Terra de Vea, que engloba a organización administrativa localizada no val do mesmo nome (hoxe ligada á Estrada); e Terra de Tabeyroos, caso semellante ao anterior. Reuadulla –tamén citado– alude non así ás freguesías homónimas presididas polas devocións de San Mamede, San Vicenzo e Santa Cruz, senón a unha área territorial e administrativa denominada Ribadulla que totalmente diferenciada dende o medievo e que abarca, fundamentalmente, as terras do municipio actual de Vedra.
Dous son os nomes de freguesías estradesas que se mencionan, San Lourenço d’Ouçande e Santa María d’Aguioos; e tres as entidades de poboación. Con respecto a estas últimas debemos entender que o apelido da citada Maior posúe unha vinculación toponímica directa, pois Pedregal é unha entidade da parroquia da Estrada. Caso semellante acontece con de Cas de Raros, ou Casal de Raros na versión máis estendida, pois alén de denominar a unha familia, liñaxe ou caste alude a ese topónimo que resultou ser núcleo dun couto xurisdicional “sito en la feligresía de S. Miguel de Moreiras, en La Pica, junto al Puente de Zarandón”.  
A último hodotopónimo a ter en conta é o que deu orixe ao nome da actual entidade de poboación e vila da Estrada. Astrada procedería –se nos guiamos das investigacións de Clara Iglesias– do verbo latino strare ou do termo stratus que aluden, dun ou doutro xeito, a unha verea de evidente importancia socioeconómica que discorrería polas inmediacións e que sen dúbida é a mesma que no pergameo se documenta como camino francés.



5.    Criterios de transcrición e signos

Toponimia: preferiuse grafar do xeito que aparece na documentación orixinal, no entanto, resaltarémola en cursiva.
As transcricións efectuáronse verbo dos criterios máis habituais e segundo os signos que a continuación se reproducen e explicamos:

\ / Caracteres grafados sobre a liña ou chamadas á marxe.
[ ] Restitución certa do escrito cando existe unha lagoa no texto.
[...] Lagoa non restituíbel no texto.
(sic) Grafía aberrante non corrixida.
<cursiva> Texto omitido polo escribán, pero preciso para a comprensión do texto.
Manteranse co riscado as palabras que deste xeito aparezan.

6.    Transcrición do documento


(Aguións. 1499-11-07)

XOÁN RODRÍGUEZ DE CASAL DE RAROS (II), PAI DO DEÁN GABRIEL RODRÍGUEZ, ADQUIRE A CASA DA ESTRADA, AO PÉ DO CAMIÑO FRANCÉS

(Arquivo da Fundación Penzol, Colección de documentos B, PLA-04/199)

Ano do nasçemento do noso sennor Ihesus Chripsto de mill et quatroçentos ihs et noventa e nueve annos, septe días do mes de nobenbre, sepan todos que eu, Pero Rodrigues, morador enna freyguisía de San Lourenço d’Ouçande, por min et por minna muller, Mayor do Pedregal, et por todas nosas vozes vendo et firmemente outorgo para senpre a vós, Juan Rodrigues de Cas do Raros, et a vosa muller, Horraca Pose, moradores enna freyguisía de Santa María d’Aguioos, et as vosas vozes, convén a saver a casa d’Astrada, que está soo Camino Françés, para a parte do vendaval da freyguisía de San Lourenço d’Ouçande, con todas súas herdades et devesas, según que fasta agora eu o dito Pero Rodrigues tibin et posoýn, et véndovos todo a montes et a fontes por contía de tres mill et cen pares de brancas, que ja me destes et pagastes, et de que confeso et outorgo que soo entrego et ven pago, et renunçio a toda eixepçión, que non diga dello o contrario, et a lex dereito do aver  non dado nen contado en presençia do notario et testigos et todo juro, sennorío, vos, auçión et dereito, possisón et propiedade que eu ajo et \me/ pertençe en esto que vos vendo de min et de mina vos, o tiro e tollo et en vós et en vosas vozes o pono et traspaso por esta presente carta de venda. Et se máys val esto que vos vendo que a dita cotía, toda  esa  demassía vos dou en libre doaçón para senpre, et prometo de vos amparar et defender con esto que vos vendo para o qual vos obligo min e meus veens et de aquí en diante façades dela toda vosa voontade como de nosa cousa propia. Et esto prometo teer et conprir so pena do dobre da dita contía que page por pena quen contra elo vyer ou pasar, et a pena pagada ou non pagada esto fiqui firme et valla para senpre.
Et eu, o dito Juan Rodrigues, asý resçebo por min e por la dita myna muller absente, ven como se fose presente, que foy feita e outorgada <n>a iglesia de Santa María d’Aguioos, que he en terra de Vea. Testigos que estaban presentes Gonçaluo Rodrigues, clérigo de Sant Lourenço d’Ouçande, et Juan Bouçon et Juan Mançebo, moradores enna dita terra et outros.

Fernán Bieites, notario appostólico
Sinatura de Fernán Bieites
E eu Fernán Bieites, notario público jurado por la abtoridade apostólica et escusador de Afonso Lopes Galos, notario de Terra de Tabeyroos e Reuadulla, a esto que dito he, presente foy con os ditos testigos. Et después ben et fielmente et meu nome y sygno puge que tal he







(Textos e imaxes: Héitor Picallo, agás aquelas fotografías procedentes do Arquivo da Fundación Penzol)

sábado, 21 de abril de 2018

Mamá Dolores e outras flores da República

Na memoria de Dolores Buján Rajoy 
e Manuel Fuentes Vázquez

Dolores Buján Rajoy
A punto de se iniciaren –pousados e na friaxe da posguerra– os incertos anos corenta do século pasado, Mamá Dolores sacha nas leiras da casa, malia estar preñada da súa última filla, que había levar o seu mesmo nome e idéntica tenrura. É, aquela muller, un cúmulo de xenerosidade, e á súa porta non deixan de petar os seres máis humildes da contorna a quen nunca lles faltou unha cunca de caldo fervido, un caroliño de pan con touciño ou unha copiña de augardente (se a hai) para entraren en calor os seus corpos tolleitos pola xeada das desigualdades. 

Évos aquela muller a miña bisavoa, e dela gardo na gabeta da memoria non poucos e felices recordos –aínda que só a coñecín até os cinco anos, cando falece na súa casa, no fogar do Carrapucho, no lugar do Porto de Gómez.

Galiza, nai e señora (obra de
Uxío Souto) - Museo de
Pontevedra
Con ela percorro o mundo dos lagartos, na busca polos valados da casa vella, e apaño á rastela as primeiras mazás da miña vida, pequeniñas coma min e amarelas coma o sol. Os meus ollos conquistan con Mamá Dolores os hórreos da zona da Cantaleta e o cheiro dos marmelos que triunfan nos cumios das pólas que abaneaban detrás da humilde casa familiar. Ese foi o meu paraíso máis sinxelo e modesto, e ela había ser a miña única princesa na República dos soños máis nenos.

 Aínda que durante un tempo fora moza de Uxío Souto o egrexio escultor galeguista, membro das Irmandades da Fala, casa con Manuel Fuentes, home de aspecto rexo que loce sempre un pequeno bigotiño que o fai ligar a aquela época florida da II República, pola que camiñara no abrente da súa madurez máis moza. É fillo, logo así, das liberdades e por iso mesmo escravo durante a ditadura. O matrimonio relaciónase acotío cunha manchea de persoas diversas, independentemente das ideoloxías, das fadriqueiras e da maior ou menor animadversión cara ao estamento eclesiástico.

Posúen un ultramarinos á saída de Cuntis –que ás veces quixeron gobernar os “nacionais”–, no que venden aceite (o pouco que se pode conseguir por aquel entón), follas de bacallau, café, viño (bravo e correúdo, ou ben outros máis acaídos para o padal), folichadas de fariña milla e triga, algún que outro tecido... Manuel, por ser fillo espurio, sofre os consabidos desprezos sociais, porén este triste feito librouno de realizar o servizo militar e de ser chamado á fronte, para participar na barbarie, nesa guerra deseñada dende o odio por uns xenocidas aínda non declarados tal. El fica na casa, ao carón dos seus, traballando arreo para sacar adiante a familia naqueles anos de bagoas esvaradías, perfumes de pólvora abafante, pecaminosos incensarios e sangue callado.

Manuel Fuentes Vázquez
A por el veñen en varias ocasións –os falanxistas e os amantes do golpe militar– e para salvar os coiros ten que ir durmir non poucas veces ás canas do río, ao monte, ao medio dunha touza, nun alpendre, ou nas brañegas terras da Fontepiñeira. Seica nunca lle conseguiron facer ren –ou iso cremos os da casa– malia que o alcalde que por aquel tempo terma do bastón da ditadura o ha multar en varias ocasións por motivos do máis esperpénticos:

Por hablarme y dirigirte a mí fuera de la alcaldía,
Por no saludarme al pasar y levantar el brazo,
Y esta vez, Manuel, por “mis cojones”…

Naquel ultramarinos –no que se lle fía ao máis humilde e ao que acoden persoas de Arcos de Furcos, da Anllada e San Mamede– non faltan persoas que chegan de uniforme –ou facendo uso (e abuso) do cargo “público”– co obxecto de rapinar –coma aguia imperial ou real, ou fascista– un cabritiño (de habelo), unha pita (con máis ósos ca carne), unha esmirrada folla de bacallau... Eses, que nos salvaron de non sei que paranoia, furtaban o que era necesario en moitos fogares e negocios para poderen subsistir e saciar a fame (porque esta pousou coma folerpas de inverno en case todas as vidas). Eles foron os que non lle conseguiron pór a man enriba a Manuel O Carrapucho, este levaba fama de ser afoutado, de ter mal temperamento, de ser un can rabioso ou con pulgas, de ser republicano se se quer...

Porén, esa sede de castigo saciárona na súa dona, Mamá Dolores, unha santa muller (coma tantas outras) próxima ao cristianismo pero temerosa non tanto de Deus e si máis dos curas. Eles saben todo de todos, controlan o que se di, tanto en segredo sacramental coma dende os bancos das igrexas, as rúas dos pobos e as barras das tabernas.

Mamá Dolores, preñada da miña tía-avoa Lola, preñábase tamén de dores por todo o corpo, polas malleiras que lle deron eses que disque salvaron a patria e loitaron por España e por Deus (por ese deus que seica é amor: amor para uns e para outros unicamente uns puntos suspensivos...). Co coitelo de rebandar o pan, córtanlle a súa longa trenza, e ela dilles que non sabe do Manuel, que hai días que non vai pola casa. Os fillos cativos– observan a tráxica escena (Manolo e Xesús), e quizais Pepe (o meu avó) non soubo do acontecido, ou quizais llo ocultaron, ou talvez era mellor esquecer e pasar páxina na vida. As trompadas que a muller leva nas costas doeranlle durante anos, como lle doeu que estragasen o ultramarinos e mexasen no viño.

Obra de Uxío Souto - Museo de
Pontevedra
Os meus bisavós, que aínda lembro, e están comigo acotío, ao meu lado, sen se despegaren de min un instante, nos pensamentos, nos faladoiros da sobremesa... non foron militantes de ningún partido, nin asasinaron a ninguén, nin levantaron calumnias do ser máis descoñecido, aínda que na súa vida privada pensasen –en segredo– noutros tempos que si foron para eles máis felices, con liberdade (para falar, opinar, para a prosperidade persoal e colectiva), fraternidade e igualdade. Votaran nas últimas eleccións democráticas, ambos os dous, como tamén o fixeron para conseguiren o Estatuto de Autonomía de Galiza.

Mais esta é unha historia coma tantas máis que se viviron nos fogares galegos dos anos 40 e 50. E heroes de familia hóuboos a mancheas, e son descoñecidos e ignorados pola amnesia, a desmemoria das nacións (do estado, das familias...) e sobre todo pola ausencia de Xustiza que faga uso do seu poder e virtude (diso mesmo, falo de Xustiza) para restituír a dignidade e o honor a todas aquelas nais, pais, fillos e fillas, avoas e avós que ergueron en silencio (ou non!!) as súas vidas dende as borrallas ciscadas polos opresores. Ciscadas polos fascistas, os falanxistas e unha boa grei da xerarquía eclesiástica que tiña os ollos espetados no azul –que non das nubes– o pescozo revirado cara á dereita –que non cara ao pobo–, asexando por enriba do ombreiro, coa voz chea de saña e as mans ateigadas de pezoña mercé da súa complicidade coas pecaminosas accións de estado.

Os corpos ferven de dor, e aínda que é verán, cae a folerpa. O almanaque sinala que xa naceu o venres, día 14 de xullo de 1939, e peta á porta da vida aquela meniña de nome Lola. Si, Lola Fuentes Buján: tres veces Dolores. Dores pola malleira que lles deron, a ela e á súa nai; dores pola dureza do parto, pois crían que a meniña podería nacer morta; e dores polo nome que lle deu voz nun mundo ao principio calado e con medo, e hogano por reconstruír.

Pasa o tempo... e o ultramarinos comeza a ser tamén casa de xantar. Mamá Dolores bole entre as cazolas, escoita chamar e deixa que aqueles homes entren cara ao reservado da casa. Beben viño, petiscan o pouco que se lles pode ofrecer e murmuran ao tempo que intercambian papeis e falan de liberdade. Nalgún recuncho resoan as palabras de Antonio Paz Hervés, “O Comunista”, e de Pedro “O Ferreiro”. Sen moita publicidade, a casa de xantar pasa a ser unha parada habitual e de confianza para grupos políticos clandestinos que discorren, tamén sen moito balbordo, pola popularmente denominada Ruta Ho Chi Minh... Así e todo as portas están abertas para eles, e para todos os que gusten de pronunciar a palabra Liberdade. Mamá Dolores non comenta ren, ninguén o sabe, nin tan sequera os seus fillos... 

Ruta Ho Chi Minh, empregada por membros de agrupacións
políticas clandestinas, nomeadamente polo PC, o PSG e a UPG
Petan na porta de novo. Mamá Dolores ábrea e quizais Manuel tamén os deixa pasar; aínda que daquela xa non están á fronte do negocio. Rexéntano Pepe Fuentes e Elena Gómez, os meus avós, e desta volta xa non son os do Partido Comunista os que buscan un lugar cómodo para tratar as súas cousas, estes falan da Unión do Pobo Galego... Entrementres, os meus avós talvez son alleos a esta realidade; porén nalgún recuncho igual aboian os pensamentos de Luís Soto, Xosé Luís Méndez Ferrín e Xosé González Martínez, que un día puxeron o pé neste fogar... O último de tales persoeiros, aperta continua e amigo de hoxe, évos na actualidade un dos impulsores da normalización lingüística galega en moitos ámbitos (na administración pública, na xustiza, na etiquetaxe de produtos galegos). E el recórdanos –en chamada telefónica de hai uns intres– as súas habituais reunións na casa do Carrapucho, por ser lugar de confianza. Nela intercambia propaganda política cos compañeiros da UPG, e cítase con persoas de Compostela, unha noite calquera... Logo agroman, entre os recendos da adega e da cociña, as primeiras conversas sobre a normalización do galego no eido da Xustiza... Un carrapucho de ideas floreceu en silencio grazas a mulleres e homes que quixeron construír unha outra realidade, acorde ao noso tempo, malia as malleiras que logo serían feridas de orgullo.

 ... E hoxe, novamente, paseo por debaixo do marmeleiro e vexo a Mamá Dolores detrás da sombra difusa daqueles anos de xenreira. Cólleme da man para buscarmos lagartos no hórreo da casa vella e apañarmos as pequenas mazás amarelas, carrapetas, que malia non naceren aínda xa recenden en cariño. Recollémolas do chan, da Nosa Terra, que é nosa porque nos pertence dende tempos esquecidos. Recollémolas coas fragrancias da República e das liberdades floridas, esas que tamén apañou Montse Fajardo, para rexas gardalas no seu cesto, esas que Fernando Salgado nos recorda dende o Diario de Caldas, esas que outras persoas tamén entregamos para alimento da nosa Dignidade e da nosa Memoria.

domingo, 15 de abril de 2018

14 de abril de 2018: Crónica dun día ditoso.O Rescate de M. X. Fernández Mariño

Achegábao o tataraneto do homenaxeado, Francisco Ramón García Fernández –colaborador de El Correo Gallego– que realmente Cuntis é hoxe a Capital da Cultura Médica de Galicia por mor duns actos fantasticamente organizados polo citado concello. Todo xorde en base a unha proposta que a Plataforma Veciñal para a Recuperación do Patrimonio Termal rexistra para que se lle renda a debida homenaxe a Manuel Xacobe Fernández Mariño, a cal foi levada a pleno e aceptada por unanimidade de todos os membros das diversas agrupacións políticas (PSOE, BNG, PP e Veciñanza). Nos actos, celebrados na Casa da Cultura Roberto Blanco Torres, e guiados polo propio concelleiro de Cultura –Diego Torres Iglesias– fíxose moito fincapé na necesidade de recuperarmos a memoria dos nosos fillos ilustres, aqueles que –como Fernández Mariño- souberon compatibilizar ciencia con humanidades, progreso con respecto e conservación dos nosos recursos e testemuños arqueolóxicos. Nesta liña discorre o discurso de Cristina Eiras Leal, presidenta da Plataforma; liña que a continuación tamén asume o profesor Francisco Díaz-Fierros (en representación do Consello da Cultura Galega). Este traerá, ata unha sala de conferencias totalmente ateigada, citas non só ao homenaxeado, senón igualmente a Domingo Fontán (fillo da bisbarra do Umia) a Antonio Casares, Gómez Bedoya e outros. As gabanzas pola celebración deste acto tamén chegan da man do Presidente da Real Academia de Medicina e Cirurxía de Galicia, José Carro Otero, que gustou de se mergullar na historia desa institución (da que formou parte o propio Fernández Mariño).

A mesa de autoridades, presidida polo alcalde do Concello de Cuntis –Manuel Campos Velay-, e acompañado pola presidenta da plataforma, polos profesores Díaz-Fierros e Otero, polo concelleiro de Cultura e o representante da familia –Francisco García Fernández– tivo o mérito de atraer a un público do máis diverso: veciños das localidades de Cuntis e Caldas de Reis, antigos propietarios do Balneario Acuña dese último concello, unha multitude de institucións, entre outras tres ex decanos da Facultade de Medicina –nomeadamente os profesores Juan Gestal, José María Fraga Bermúdez e Joaquín Potel–, evidentemente unha ampla representación familiar (que se despraza algunha dela dende a capital do Estado, e dende outros lugares), investigadores e escritores recoñecidos (como Xoán Xosé Fernández Abella, Fernando Salgado Varela, Manuel Gago...), directores de museos tamén emblemáticos como o de Valle-Inclán da Pobra do Caramiñal (cargo que ocupa Antonio González Millán), a deputada provincial Eva Villaverde e o ex Delegado Provincial da Consellaría de Medio Ambiente Juan Froján. Os actos na casa da cultura remátaos o alcalde do municipio anfitrión, Manuel Campos Velay, que agradece a presenza de todos os asistentes e clausura cun alegato: “todas as augas termais son públicas”.
Seguidamente, guiados polo responsábel de turismo –Manuel Martínez, alias de Roque–, as institucións e todos os asistentes visitan a Praza de Galicia, onde se explica a historia da burga Lume de Deus (construída en tempos do emperador Tiberio, 14 d.C. aproximadamente). Os actos finalizan ao pé da burga da Rúa Real, ou do Baño Romano, onde Manuel Xacobe Fernández Mariño descobre unhas instalacións balnearias da época clásica (e que se conserva na actualidade no subsolo por recomendación del mesmo) e manda construír unha fonte de auga quente pública, concretamente en 1835.

E si, moitas persoas viñeron á vila das augas quentes dende recunchos ven diversos: A Pobra do Caramiñal, Compostela (con Uxío García Fernández de abandeirado), Caldas de Reis, Meis, Pontevedra, Sevilla, A Coruña... E malia as significativas ausencias (que non merece a pena nin citar) os actos foron emotivos, emocionantes e dun nivel moi elevado... E cando sinalo emotivos e emocionantes resultan ser tamén polo feito de que –ao compás do himno galego– fosen os bistataranetos de Manuel Xacobe Fernández Mariño os que descubran a lousa laudatoria.

Previamente e logo de ser convocado a esta ágora, Fernández Mariño, valéndose das cordas vogais de Manuel Martínez, quixo pronunciar aquelas mesmas palabras que había máis de 150 anos pronunciara para clarificar feitos sobre as augas de Cuntis e achados de publicidade manifesta. Realmente un acto para recordar e que, en verbas do alcalde da localidade termal, debería ser emulado por concellos como o de Caldas de Reis –representado polo seu tenente alcalde, Manuel González Martínez– e tamén o de Ribeira e Compostela (baixo o punto de vista dos promotores desta iniciativa social).

E traemos até aquí os textos de Manuel Xacobe lidos ao pé da burga, da súa burga, da fonte comunitaria que é de todos e de ninguén en particular:

Cartaz dos actos elaborado por
Martiño Picallo
“En el mes de Junio del año de 1831 he descubierto debajo de un manantial de agua mineral, que brotaba en el centro del pueblo, un grande baño de construcción romana, a la profundidad de dos varas bajo el nivel de la calle principal, con paredillas muy compactas, formadas de argamasa y piedras muy menudas, en cuya capacidad hueca de doce pies, cuatro pulgadas y cuatro lineas y media de longitud; y doce pies, una pulgada y nueve lineas de latitud, se acomodan cuarenta bañistas a la vez, su fondo enlosado de guijos de diferente magnitud y figura irregular, sin pulimento. Presenta cuatro abundantes manantiales que le llenan en una hora y veinte minutos de agua mineral sulfurosa a la temperatura de 43 º Reaumur (53º Centígrados). Sobre una pared de este baño se halló una pequeña estatua de metal, que figura ser un Edil romano, y una inscripción en lo interior de la pared, al lado de una corona, que desgraciadamente destruyeron los operarios. Con la descripción de este baño he remitido copia dibujada de la estatua a la Junta Superior Gubernativa de Medicina y Cirujía, en cuyo archivo debe existir. 

El local de este baño situado en medio del pueblo, al borde de la calle y la carretera principal no me permitió darle otro cultivo que cerrarlo perfectamente sin alterar su fábrica, elevando sus antiguas paredes, cubriéndolas con piedra de sillería, y dividiendo toda el agua en dos porciones iguales, una para fuente pública continua, y otra para conducirla por una cañería a la casa de baños nº 5, nombrada de Sta. María, que dista treinta y ocho pasos, y emplearla en baños de chorros y estufas. De este modo permanece actualmente”.

(texto que leva data de 1844)

“No dejé de agotar todos los recursos que me fueron posibles para aprovechar las aguas de este baño, nuevamente descubierto, con algunos gastos que he hecho y que estoy haciendo a expensas de la pequeña producción de la Casa de Baños nombrada de Santa María, de algunos con que también contribuyeron los vecinos del pueblo para tener alguna parte de esta agua, en dos caños, para sus menesteres y usos domésticos (…)”.

(texto datado en 1832)

domingo, 12 de novembro de 2017

A MIÑA COLABORACIÓN Á MOSTRA DO PERGAMIÑO VINDEL (Museo do Mar)

Augatinta do Cristo
Salvador (Vigo)
Dende o mes de outubro, Galiza pode gozar da presenza do marabilloso pergameo no que se reproduce a música e letra de sete cantigas de Martín Códax. Todas elas escritas evidentemente en Galego, é un regalo para os sentidos poder contemplar este importantísmo testemuño da lírica profana medieval alí ao pé daquela ría á que o trobador cantou xa hai oitocentos anos. O Museo do Mar, presidido por Vicente Caramés Moreira, acolle esta alfaia para os sentidos, pois non só ten a súa imporancia dende os eidos da literatura, senón tamén da arte, da historia e da música; e tamén sublíñase non unicamente dende o contexto galego-português ou Ibérico senón incluso dende o ámbito universal...
Temos perante nós os sons de oitos séculos escritos nunha fermosa vitela, as grafías de hai case un milinio trazadas coa pluma de -cando menos- tres amanuenses, o salitre do noso mar apegado á febra do coiro, a esencia da nosa existencia no mundo... e a importancia dun idioma universal nado entre ambas marxes do río, chamado Miño. E velaí ese tempo, de area de mar, no que Galiza se erguera coma reino dentro dun orbe irisado, no que hoxe só asemella que predomina o gris cinsa... Así e todo, recuperamos, para a nosa retina o celeste dun texto universal.

A encarga

Pergamiño Vindel (foto: UdeVigo)
Ao longo do verán, con bastante apuro e con poucas pausas, fun elaborando unha serie de imaxes propostas polos organizadores desta magnífica exposición (concretamente, dende o Museo do Mar e a propia Universidade de Vigo). Porén, interesáballes sobremaneira que reproducise a silueta e os detalles dunha peza marmórea que non foran quen de conseguir para a citada mostra: O Cristo Salvador de Santiago de Vigo. 


O Cristo Salvador de Santiago de Vigo

A obra exposta ao carón do Pergamiño Vindel –concretamente á súa esquerda– é unha augatinta, de 35 X 105 cm nas súas dimensións, que tiven o gusto de elaborar en lámina de algodón de 640 gramos. Na técnica do debuxo arqueolóxico, intentamos representar con minuciosidade e proporción o Cristo Salvador que, procedente do parteluz da igrexa de Santiago de Vigo, hogano se conserva Museo Arqueológico Nacional (Madrid). 

A peza orixinal, esculpida en mármore, é riquísima na decoración dos mantos do Cristo, o cal estruga cos seus pés posibelmente un león e un dragón (símbolos do mal). Este é un testemuño iconográfico magnífico da escultura do século XII e comezos do seguinte que procedente, sen dúbida, da Escola do Mestre Mateo, xa que conserva evidentes similitudes con varias figuras do Pórtico da Gloria da Catedral de Santiago de Compostela. Na augatinta intentamos distinguir con meridiana nitidez a inscrición da aureola, na que se indica, “Ego sum alfa et omega”; e aqueloutra que se le no libro aberto que terma o Cristo coa axuda da man esquerda e o peito, “Deus Eternus Omnipotens et Clemens Omniaque Gubernans”.

Músicos



Mais esta non é a única peza que elaboramos para esta exposición, pois outras cinco, realizadas coa mesma técnica da augatinta, aparecen no catálogo que se edita ex profeso para esta ocasión. 

No apartado que o musicólogo Carlos Villanueva destina para ‘O Pergamiño Vindel e a súa música’ aparecen, entre outras imaxes, tres esculturas que buscamos reproducir con detalle: 

un gaiteiro esculpido nunha das nervaduras do templo conventual de San Francisco de Betanzos; un músico que toca a viola e que se conserva entre as arquivoltas do marabilloso mosteiro de San Lourenzo de Carboeiro (Silleda); e outro músico que sostén un instrumento, semellante ao anterior, e que ten o seu orixinal en pedra na igrexa estradense de Santiago de Tabeirós.

Serea e Centauro

David Chao Castro –profesor de Historia da Arte da USC– encárgase da “Exempla” e poética na iconografía profana medieval galega (séculos XII-XIII), estudo no que Picallo entrega outras dúas augatintas. 
Desta volta, as pezas que reproducimos –e cuxas orixinais foran executadas en mármore vetado no século XII– proceden da fachada norte da Catedral de Compostela, aínda que con posterioridade se embutiron de xeito anárquico na actual fachada das Praterías. 

Nos debuxos obsérvase un Saxitario ou Centauro que lanza frechas a unha serea. Esta –coa súa man esquerda– terma dun peixe e –coa dereita– un olifante. Esa muller ictioforme, tan característica na iconografía galega, ve traspasado o seu corpo por unha das setas que guinda esoutro ser fantástico.

venres, 13 de outubro de 2017

A PRINCESA DE CUNTIS E O “CAMARADA PRÍNCIPE"


Camarada Príncipe
Alberto de Borbón padecera varios momentos traumáticos ao longo da súa vida, o máis grande sen dúbida o do asasinato da súa nai –María Luisa de Rich y Carbajo; pois o que preme o gatillo da pistola é o propio cónxuxe desta, José María de Borbón y de la Torre, pai do cativo e disque Duque de Sagunto. 

Mais que Alberto e os seus cinco irmáns vivisen nun palacete madrileño do Paseo de Rosales co seu proxenitor, logo dun crime de violencia de xénero de tal magnitude (se realmente existe un baremo para calibralo), tampouco debeu resultar nada sinxelo; nin igualmente escoitar os ruxerruxes nas rúas da cidade e observar os dedos delatores que apuntan –e non disparan– pero si sinalan con desvergonza dende as xanelas dos edificios próximos.

A primeira vez que Alberto entra en prisión

Alberto de Borbón y Rich
(fonte: revista Interviu)
Quizais, esta podería ser a situación vivida (non é difícil imaxinala), aínda que cómpre subliñar que Alberto é, dende cativo, un rapaz bastante fedello, curioso e falto de prexuízos. Tanto é así que se fai íntimo amigo do porteiro da casa, co que escoita radio comunista de Carabanchel. A eles únenselles varios compañeiros, e na caseta do xardín do palacete, entre grolo de viño e tapa raspiñada na cociña do Borbón, fálase de política e doutros asuntos da actualidade dese tempo. Era o ano 1934 e comeza a Revolución Obreira de Asturias, polo que se dirixen até alí informados  previamente de que na Fábrica de Gas fican uns “esquiroles”. Mais as cousas non resultaron sinxelas nin moito menos pacíficas. Arrestado por membros da Dirección General de Seguridad, Alberto pasa unha tempada entre reixas, e alí ha aprender non só a Internacional senón varios daqueles himnos que se entoaban dende o Partido Comunista: “Somos la joven guardia / que va forjando el porvenir. / Nos templó la miseria / sabremos vencer o morir”.

Daquela ten dezaoito anos, pouco máis ou menos (nacera o 2 de novembro de 1916), e foi rescatado do presidio polo seu malhumorado pai. Pero isto supuxo un par de drásticas consecuencias. Primeiramente, tanto el coma o seu amigo o porteiro son postos na rúa por José María de Borbón e, na desgraza, buscan novos camiños vinculados á República e ao PC (malia que o curioso Alberto nunca ha militar no partido). En segundo termo, resulta tanxíbel dende aquela o distanciamento familiar e, estigmatizado polos Borbóns, poucas axudas ha conseguir deles ao longo da súa vida, senón máis ben rexeitamentos, reprobacións, baleiros, omisións e “descualificativos”.   

Durante a guerra civil, o segundo presidio republicano

Árbore xenealóxica
Despois do Golpe Militar Franquista propinado en xullo de 1936, vemos a Alberto de Borbón y Rich como voluntario no Cuartel de la Montaña –non lonxe do palacete familiar– nese edificio onde se organiza a sublevación contra o goberno republicano que Alberto, sen dubidalo, defende a capa e espada. Recordemos que o 19 de xullo o Xeneral Fanjul declara dende ese cuartel o estado de guerra, aínda que esa mesma tarde o inmoble é rodeado e custodiado sen dificultade por tropas leais á República, pola garda de asalto, a Garda Civil e –como non– polas milicias populares das que forma parte o Borbón. Estas, se somos fieis á realidade, non dispuñan para se defenderen de moito máis que de vasoiras e escopetas de caza.

Fernando de Borbón
II Duque de Dúrcal
Logo do sucedido no cuartel, retorna ao seu fogar –do que fora expulsado– porén reside na casa duns amigos. Mais estar no bando republicano non o priva de moitas sensacións agres, xa que ser Borbón tamén proe bastante nas filas que defenden o goberno. Tanto é así que –por ese motivo– lle han facer compaña de novo as reixas. Os feitos acontecen cando regresa ao cuartel, pois certas persoas con tan só ouviren o seu nome captúrano e danlle traslado ás instalacións que se reservan para os condenados a morte.

Un par de días máis tarde, un amigo do porteiro e membros da “radio comunista de Carabanchel” conseguen a súa liberación; e por mor deste feito Alberto de Borbón ha transmitir, dende o exilio e aos redactores da revista Interviu en Francia (nomeadamente, José Dalmau, Evelyn Mesquida e Fernando Marull), palabras de agradecemento cara ao partido: “Yo suelo decir que debo mi vida a los comunistas”. Tamén engade que ten moita simpatía con esa organización política así como unha gratitude sincera con ela, xa que “me ha ayudado mucho moralmente”. O aprezo que é recíproco faise notar pola outra parte, pois os militantes do PC –con certa sorna– denomínano “camarada príncipe”.

Necrolóxica do II Duque de Dúrcal
Alén diso, a dor é a tónica habitual dese tempo. Tanto é así que non deixa de bater na porta do Borbón e de afiar a gadaña contra ela. Polo mes de agosto o seu irmán José Luís de Borbón y Rich –que daquela é oficial de infantería e se atopa por Girona– é fusilado, tal e como nos trae José María Zavala no seu libro La maldición de los Borbones: De la locura de Felipe V a la encrucijada de Felipe VI. E posto que as desgrazas non veñen soas, tamén recibe novas de que o 24 de setembro dese ano a súa tía Elena de Borbón y de la Torre é asasinada –na Calle Serrano– por uns milicianos. O 1 de novembro falecen dous dos seus tíos: o comandante de aviación, Xentilhome de Cámara de Alfonso XIII e II Marqués de Squilache (Grande de España), Alfonso de Borbón y León Castellví y Navarro de Balboa –verbo do que indica Rafael Nieto Cortadellas; e o tamén comandante de aviación, e titular do Marquesado de Balboa, Enrique de Borbón y León. Por se  isto fose pouco, nese mesmo mes as necrolóxicas seguen a encher de loito a súa vida, xa que anuncian o pasamento dun fillo deste último marqués, o mozo Jaime de Borbón y Esteban, curmán do noso biografado.

Os “golpistas” méteno de novo entre reixas

La Mola de Mahón (Menorca)
(fonte: wikipedia)
Cheo de coraxe, estes sucesos non acovardan a Alberto, nin tan sequera torna de bando ou fica neutral. Por mor da súa lealdade ás forzas republicanas, a súa vida e as súas loitas discorren por distintos lugares, concretamente por Brunete (onde falecen máis de 50.000 persoas en vinte días), Girona (onde matan ao citado seu irmán) e Menorca, illa que gañan os sublevados en febreiro de 1939. Arrestado, trasládano á fortalesa de La Mola de Maó, aínda que polos contactos familiares consegue a liberdade non sen atrancos. 

Debemos recordar que ser Borbón é –en tempos de guerra– unha mala chave mestra, tanto é así que o seu propio tío o Xeneral do IV Corpo do Exército, Francisco de Borbón y de la Torre, emite unha contraorde que curiosamente “llegó tarde”. E dicimos “curiosamente” pois este nobre, Duque de Sevilla –que Franco expulsa do exército en 1943 por traficar con alimentos, como indica Paul Preston non só quixo que Alberto fose desterrado a Alcaraz (Albacete) senón que provoca –en palabras do seu sobriño– que Fernando de Borbón y Madán (II Duque de Dúrcal) fose recluído en Galiza e que morrese de fame en 1944 (falece o 28 de marzo no sanatorio de San Francisco de Asís de Madrid). 

De Fernando de Borbón debemos sinalar un par circunstancias. Por unha banda é mester lembrar que ao Duque de Dúrcal e ao seu cuñado Mauricio van Vollenhoven (que logo ha ser ministro plenipotenciario dos Países Baixos en Madrid) se lles imputa en 1936 o asasinato do capitán de aviación, e Marqués Squilache, Alfonso Borbón y León, segundo se recolle na documentación arquivística dos Marqueses de Torrelaguna. Nun segundo termo, cando Fernando fica recluído polo seu tío, estará concretamente en Viana do Bolo (Ourense), cando menos entre os anos 1939 e 1942, data esta última na que acada o certificado de boa conduta e a súa “afección ao réxime”, que lle expide o xefe da falanxe dese municipio ourensán.  

Alberto de Borbón: desertor, traidor e condenado a morte por segunda vez
Mar da Coruña - A Marola
Para continuarmos coa nosa historia non nos debemos esquecer de que por ese tempo Alberto –grazas a estar formado en navegación– traballa como empregado nun barco dun parente, pero as leas non se farán de agardar.

Xa no réxime franquista, axuda ao seu bo amigo o porteiro para que fuxa cara a América, polo que pon ao seu dispor os documentos que lle eran de seu. De novo é descuberto, e os tribunais declárano desertor, de aí que aproe o seu destino cara aos mares de Francia, mais non se ha distanciar moito do Estado xa que, provisto dun barquiño da súa propiedade, de cando en cando percorre as costas cantábricas e as atlánticas da Coruña. 

Logo dos negocios do Wólfram: declarado traidor, condenado a morte e exiliado en Francia
Así podemos identificalo nos negocios do wólfram que el traslada cara a Bayonne para saciar as ambicións alemás durante a II Guerra Mundial. E nese “negocio” –brillante e escuro como o propio mineral– tamén meten o fociño os servizos de espionaxe do Reino Unido, ben se sabe da intención de que o seu país ou os “amigos aliados” levasen unha tallada no festín, aínda que disto pode tratar con maior detalle e criterio o investigador Rafael Lema. Mais avancemos coa nosa crónica. Por mor da situación descrita, o cónsul inglés da Coruña convence ao Borbón para que lle dea o frete a un barco americano, sen reparar en profundidade nos riscos que isto lle puidese ocasionar. Alberto –que accede– é descuberto por un gardacostas cando está coa descarga da mercadoría, polo que ha retornar ao calabozo. Declarado  traidor, sen miramentos, é condénano a morte.

Alén desta rotunda sentenza, sexa como for a situación e quen estiver movendo certos fíos e falando con determinados contactos, a pena conmútase por case unha década sen poder navegar. Consecuencia disto, acompañado da súa muller (a cuntiense María das Dores Campos Guerra) e a súa proxenie, o “príncipe vermello”, rebelde e inconformista, volve salvar o pescozo e pasa instalar o seu fogar –definitivamente– no país dos cen mil fillos de San Luís, de onde proceden realmente os seus antepasados... 

Así e todo, alí tampouco fica inmóbil: pois dende o exilio xa está pronto para vivir novas aventuras vinculadas á República e á Democracia... Algún día habería que agradecerllo, digo eu.