Despois da
entrega do castelo ás dignidades eclesiásticas, Compostela atrae para si non
só aquel recinto fortificado, senón ademais todos os seus termos (antigos e
novos), os patrimonios reguengos, os seus dereitos e as sete igrexas
que a Cedofeita pertencen, a “iurisdictione et reverentia monasterii Sancti
Iohannis de Podio et monasterii de Sacti Salvatoris de Lerze”.
Antes incluso de que Fernando II
tivese recuperado Cedofeita, o monarca permanece algún tempo polo reino
arranxando asuntos de tipo político e colaborando en proxectos relixiosos e de mecenado. A
23 de febreiro de 1168 concédelle ao mestre Mateu, que daquela comeza a
enxergar O Pórtico da Gloria, unha pensión
vitalicia de 100 marabedís anuais; a 4 de marzo aseguráralle ao cenobio de
Sobrado dos Monxes, tamén para cada ano, 10 “marchas argenti ad opus Sante
Marie”, igrexa conventual que se está a erguer durante ese tempo e sendo
Exidio Xil o seu abade; así como igualmente a 9 de abril estima oportuno
darlle ao arcebispo de Santiago a vila de Noia. De aí a pouco parte de
Galiza, á que retorna para intervir no citado conflito cos
portugueses. Logo de ter dirimidas as diferenzas e conquistado o
castelo de Cedofeita, a 29 de marzo de 1169 e dentro deses recintos castrenses
subscribe un documento onde lle facilita ao mosteiro da Armenteira (Meis) un
determinado patrimonio que lle viña de marabilla para don Ero, abade santo que
ideara a empresa de erguer debaixo do Castrove o seu románico recinto monacal.
Neste agasallo, que se corresponde coas tres cuartas partes da igrexa
de S. Salvador de Lantaño (“in terra Luparia”), asinan varias persoas
principais que acompañan ao monarca, un bo número de condes e os prelados
galegos Pedro Gudestéiz de Santiago, Xoán de Lugo, Pedro Seguín de Ourense e
Xoán de Tui.
Escasos días despois, sendo o primeiro de abril, e visitando a xeografía setentrional de Lugo, Fernando ha dispensar igualmente a súa axuda ao mosteiro de Santa María de Meira, que comeza a aleitarse coas viandas patrimoniais que lle tiñan servido, e
servirían, algúns monarcas e nobres da contorna (entre estes últimos os condes
de Sarria). Daquela, por 1169, o máximo responsable desta familia cisterciense
é o abade Vidal e o privilexio real que se lle concede ten que ver coa
virtude de recadar os décimos do portádego do lugar de Valcárcel.
 |
| Fernando II de Galiza |
O curioso de todos estes documentos,
do mesmo xeito que ocorre noutros de datas anteriores e posteriores, é que o
propio Fernando II os está a asinar coa autocondecoración de “Rex
Hispanorum” pola graza de Deus, respondendo isto ao seu propósito de se
responsabilizar da titoría do seu sobriño Afonso VIII de Castela (logo do
pasamento do seu “desexado” irmán Sancho III en 1158, co que estivera en
inimizade), e quizais igualmente con obxectivos de goberno para con esta coroa. Esta intención que nunca triunfaría pese a que si tería asexado as súas gadoupas
galego-leonesas na política daquelas terras. Cómpre sinalar que este rei ten por sucesor a Afonso VIII, aquel que Anselmo López Carreira indica que foi “arbitraria e malintencionadamente chamado Afonso IX pola
historiografía española moderna, pois polo seu tempo había outro Afonso de
Castela, e cando decidiron inventar a suposta lista dos reis de España, meteron
no mesmo caixón de xastre aos de Galiza cos de Castela, nese afán por agachar
totalmente a existencia do noso Reino (...) pero botando as contas ao dereito,
logo se comproba que é o oitavo”.
CANDO AFONSO VIII OCUPA O TRONO
 |
| Afonso VIII de Galiza |
Aclarado isto, debemos achegar que
logo de cabalgada a monarquía de Fernando II ocúpase das súas coroas o
declarado seu fillo, axudado nos primeiros momentos do seu goberno pola
súa lusitana nai Urraca. É con estas cando a 4 de maio de 1188 o flamante
Afonso VIII, contando aproximadamente con 17 anos de idade e acompañado da
citada súa proxenitora e dende a cidade de Zamora, comeza a confirmarlle todos
aqueles privilexios, herdanzas, exencións e dereitos que os seus antepasados
lle tiñan realizado á Igrexa Metropolitana de Compostela. No elenco patrimonial
cítanse as terras de “Decia, Salnes, Citofactam, burgum quod dicitur de Ponte
Veteri, cum ecclesia et terra que dicitur de valle Moracium, terra que dicitur
Montes, in qua est castellum Cutubade”,... Mais esta ratificación de
propiedades estaba de sobra asegurada. Anos atrás o Sumo Pontífice Alexandre
III, aquel que con tanta forza se aferrou a defender a supremacía do papado
sobre o Sacro Imperio Romano Xermánico, xa tiña ben consolidados estes e outros
activos eclesiásticos. A pouco máis de ano e medio de que Fernando II entregase
Cedofeita o bispo de Roma dá conta daquela saborosa doazón real.
Concretamente realiza a confirmación na cidade de Anagni (na terra do
Lacio) e a 27 de setembro de 1170. Aparece, logo así, o castelo de “Citofactum” coas
súas “septem ecclesie”. O mesmo Papa volve a actuar en prol da confirmación
patrimonial o 28 de xullo de 1174 (dende a mesma urbe), o 20 de marzo de
1178 (dende Letrán, lugar no que un ano máis tarde preside o III Concilio
do mesmo nome) e o 25 de xuño de 1181 (estando na cidade de Viterbo).
Logo do pontífice Alexandre actúan de xeito análogo o seu sucesor na tiara de Roma, Inocencio III, e concretamente
no ano 1199, tal e como tamén procede o 26 de marzo de 1225 o Sumo Pontífice
Honorio III dende Letrán. Entre as posesións aquí confirmadas aparece unha boa
lista de cenobios, dos que podemos citar os de S. Martiño de Fóra (Pinario), S. Paio de Antealtares, Sta. María do Sar, Sta. María de Conxo e S.
Pedro de Fóra, todos no circuíto compostelán; Luaña (Lousame),
Sobrado (na xeografía do mesmo nome), Acibeiro (Forcarei), Codeseda (A
Estrada), Sta. María de Mezonzo (Vilasantar), Sta. María de Monfero, S.
Salvador de Bergondo, S. Pedro de Soandres (A Laracha), S. Xoán de Caaveiro (A
Capela), S. Xiao de Moraime (Muxía), S. Martiño de Ozón (Muxía) S. Xoán de
Poio, S. Salvador de Lérez (Pontevedra), Sta. María de Armenteira (Meis), Sta.
Mariña de Arcos da Condesa (Caldas de Reis), S. Xoán da Cova (Ponte Ulla,
Vedra), S. Breixo (Arcos de Furcos, Cuntis), S. Tomé de Piñeiro (Marín) e
Santiago de Ermelo (Bueu),... No que atinxe aos castelos menciona os de “Honestum” (Torres do Oeste, Catoira), Sta. María da
“Lanceata” (A Lanzada, O Grove), “Ciria” (Cira, Silleda), Lupparia (Lobeira,
Vilanova de Arousa), “Sancti Pellagii de Luto” (Ponte Sampaio, Pontevedra), “Daravon” (Darbo, Cangas), Cotobade, “Citofacta”
(Cedofeita)...
ÚLTIMOS APUNTAMENTOS QUE RESCATAMOS
Pouco produtivo sería, abofé, que
algún cabaleiro ou rico home da comarca pretendese furtar a morada de
Cedofeita; ben prendido quedaba o inmoble entre as liñas de tinta dos pergameos
de propiedade e as confirmacións papais. A curia gardaba, con ansia arreo, de
que os froitos non os vendimasen outros que non fosen senón os seus membros
eclesiásticos ou aquel por eles consentido. E tanta houbo ser a protección cara
ao exterior que pouco a pouco, co paso do tempo necesario, o castelo ha
podrecer no propio cesto, sen conservar aquel continuo uso que desempeñara
durante os albores do baixomedievo. Expomos isto, máis que nada, debido a que o
edificio non se entregaría en mercé enfitéutica, que teñamos coñecemento, a
membros da aristócrata local (pese a que a liñaxe dos Chariño si gravaría a súa
pegada neste territorio cando menos entre os séculos XIII e XIV), nin incluso
deberon residir asiduamente aí os mitrados da diocese. Despréndese deste declive,
ademais, un feito moi simbólico: que aquel famoso xiro que tivera por nome o do
propio recinto castrense comezaría paseniño a se esfumar, tanto que a
denominación de Cedofeita ha ser trocada na época moderna pola de Lérez, espazo
reputado tan só polo mosteiro bieito que nesa freguesía se localiza.
Regresando de novo ao edificio
cumpriría divulgar algún que outro apuntamento que recompilamos sobre a súa
historia. Un deles constata que os cregos e reitores de S. Vicenzo de
Cerponzóns, a 1 de maio de 1278, outorgaban a Didaco Petri de Vascoes e
á súa muller María Ramírez, o foro perpetuo da herdade dos Tallos (sita na
veiga de Vascoes de Susoo), a da Fonte e a cortiña de Coirado,
localizadas todas á sombra maxestosa da fortificación de Cedofeita. De aproximar
tamén nos é aquela nova que asegura que entre os anos 1432 e 1437 desempeñaba
importantes cargos na capital do Lérez un persoeiro que, co seu “alcume”,
recordaba o renome que outrora posuíron (e posuían?) os arrabaldes e as terras
do setentrión pontevedrés. Chamábase D. Roi Fernández de Çedofeita e as
súas ocupacións urbanas xiraban en torno ao seu exercicio administrativo nunha
procuradoría así como tamén nunha escribanía ou notaría real.
Pouco tempo despois o desconcerto
chega ao contemplarmos a non presenza desta fortaleza no elenco daquelas que
foran derrubadas pola catapulta irmandiña, o que non pretende asegurar que se
ausentase de sufrir tal violación; ademais é mester dar memoria de que este
edificio foi un dos de maior relevancia nos patrimonios catedralicios.
Rastrexando a súa topografía resólvese facilmente o porqué da súa calidade
estratéxica, posto que se ben lle proporcionou auxilio ao couto monástico de
Lérez, recollía igualmente dende as súas estruturas unha boa percepción do que
sucedía nas beiras do río así como do paso de transeúntes e mercadorías por
unha ruta principal deste reino, a cal na súa polivalencia (ademais de
comunicar as terras lusas coas zonas altas de Galiza) aproveitábase para a
peregrinación xacobea, documentada como existente cando menos dende o S. XII,
verbo do que nos achega o xeógrafo musulmán Al Idrisi. Velaí nace agora unha
hipótese que busca dar resposta a aquela cuestión sobre a súa non explícita
mención no catálogo de derrubas irmandiñas. Sería obvio sospeitar que este
edificio xa estivese maltratado polo paso dos continuos almanaques na súa
biografía e debido, máis que nada, a que a súa función de residencia ocasional
dos arcebispos e do seu capítulo non se lle observaba dende había longo tempo.
De confirmarmos isto, o normal parece que a ausencia de morada coadxuvase á
caducidade dos seus materiais perecedoiros (madeiras e teitumes, basicamente)
para quedar logo os lenzos de pedra á sorte do “furtivismo construtivo”.
Pasada aquela centuria, e batendo nas
décadas iniciais do S. XVI, Pontevedra comeza a dar resplandores de
florecemento socioeconómico e por ende relucindo os seus caprichos artísticos.
Polo ano 38 ao prestixioso Cornielles de Holanda acórdanlle a elaboración dun
retábulo para a igrexa conventual de Sta. Clara, tres anos despois o mesmo
escultor –axudado do “manuelino” João Noble– ha configurar o novo aspecto
renacentista para a fachada principal da basílica de Sta. María, así como nese
mesmo 1541 o abade de Lérez teralle encargado outro retábulo para o seu templo
monástico. En troques, sobre o castelo non alcanzamos novas documentais ata o
ano 1562, cando o metropolitano Gaspar de Zúñiga e Avellaneda lle concede a
Pedro González de Cedofeita e á súa dona, Duranza de Deus, a metade do
lugar do Castelo de Cedofeita, segundo deu testemuño de verdade Pedro Agulla,
escribán daquel couto. Como breve paréntese observemos aquí que esta propia
xeografía dispoñía dun determinado corpo administrativo, tal e como se confirma
nos expedientes de títulos desta escribanía numeraria. De volta xa deste
inciso, dicirmos tamén polo lugar do Castelo (asignado incluso en dote por un
Xoán de Deus á súa mencionada filla Duranza) debíase pagar anualmente a
cantidade de 9 celamíns de pan aos celeiros pontificios.
Con posterioridade, o susodito
contrato enfitéutico halle ser novamente ratificado polo podatario do arcebispo
don Xoán de Sanclemente (en 1588), cun renda de 38 celamíns de pan, ao neto
daquel Xoán de Deus, quen se dicía chamar Xoán González; mais nesta ocasión no
outorgamento entraba a totalidade do casal do Castelo –non unha das metades–,
de aí tamén a suba da contía tributaria. Entre outros beneficiarios deste lugar
serán coñecidos en datas posteriores os nomes dos irmáns Tareixa e Antón de
Deus, cuxas orixes deberiámolas procurar na descendencia do arriba mencionado
Xoán González, e que estaban obrigados a satisfacer ás artesas compostelás 37
celamíns de pan mediado no caso do varón e 6 da mesma especie no da susodita
Tareixa.
Despois do achegado pouco mais cómpre
sinalar, tan só que o recinto castrense houbo perecer da realidade e case que
tamén da memoria, porén as súas cinsas continúan no nicho arqueolóxico –en
ignorada camuflaxe– e á espreita de seren algún día exhumadas para o estudo dos
seus esqueletos pétreos. A raíz deles coñeceriamos algo máis das orixes, da súa vitalidade e derruba en senectude.
